دادههای تازه تورمی نشان میدهد بار افزایش قیمتها در ماههای اخیر بهطور نامتوازن میان گروههای درآمدی توزیع شده و دهکهای کمدرآمد بیش از سایرین تحت فشار قرار گرفتهاند. جهش قیمت خوراکیها در این میان نقش تعیینکنندهای داشته و فاصله معیشتی را عمیقتر کرده است.
بررسی آمارهای تورمی اسفند ۱۴۰۴ تصویری از تداوم فشار قیمتی در اقتصاد ایران ارائه میدهد. تورم ماهانه در سطحی بالا قرار گرفته و نرخهای نقطهبهنقطه و سالانه نیز همچنان در محدودههای قابل توجهی نوسان دارند. با این حال، اهمیت اصلی این دادهها فقط در سطح کلی تورم خلاصه نمیشود، بلکه در نحوه توزیع این فشار میان دهکهای مختلف درآمدی نهفته است.
نگاهی دقیقتر به وضعیت دهکهای هزینهای نشان میدهد که بخش بزرگی از جامعه با تورمی بالاتر از میانگین روبهرو بودهاند. در میان این گروهها، دهکهای پایین بیشترین افزایش قیمت را تجربه کردهاند و شدت تورم در این بخشها بهمراتب بیشتر از دهکهای بالاتر بوده است. در سوی دیگر، دهکهای پردرآمد با فشار کمتری مواجه شدهاند و نرخ تورم ثبتشده برای آنها پایینتر از میانگین کل قرار گرفته است.
این شکاف نشان میدهد که تورم برای همه به یک شکل تجربه نمیشود. جایگاه اقتصادی خانوارها تعیین میکند که افزایش قیمتها تا چه اندازه بر زندگی روزمره آنها اثر بگذارد. در عمل، خانوارهای کمدرآمد با هر موج تورمی، کاهش محسوستری در قدرت خرید خود احساس میکنند، در حالی که خانوارهای پردرآمد انعطاف بیشتری برای جذب این فشار دارند.
چرا فشار بر دهکهای پایین بیشتر است
ریشه این تفاوت را باید در ساختار هزینهای خانوارها جستوجو کرد. در دهکهای پردرآمد، سبد مصرفی متنوعتر است و سهم خوراکیها از کل هزینهها محدودتر باقی میماند. در مقابل، در دهکهای کمدرآمد، بخش بزرگی از هزینهها به کالاهای ضروری، بهویژه مواد غذایی، اختصاص دارد. همین تفاوت باعث میشود هر افزایش قیمت در این گروه از کالاها، اثر بسیار شدیدتری بر این خانوارها بگذارد.
به همین دلیل، حتی اگر سطح اسمی هزینه در دهکهای بالاتر بیشتر باشد، شدت اثر تورم در دهکهای پایین بالاتر احساس میشود. افزایش قیمت کالاهای ضروری مستقیماً بر معیشت این گروهها اثر میگذارد و امکان جبران آن از طریق کاهش سایر هزینهها نیز محدودتر است.
نقش کلیدی خوراکیها در موج تورمی
ترکیب تورم ماهانه نشان میدهد که بخش قابل توجهی از افزایش قیمتها از ناحیه خوراکیها و آشامیدنیها ناشی شده است. این گروه از کالاها سهم بالایی در تورم ماهانه داشته و همین موضوع فشار را بهطور مستقیم به سمت دهکهای پایین منتقل کرده است. در واقع، محل شکلگیری تورم اهمیت زیادی دارد و زمانی که گرانی در کالاهای اساسی رخ میدهد، اثر آن بهصورت نامتوازن در جامعه توزیع میشود.
این الگو توضیح میدهد چرا در ماههای اخیر شکاف میان دهکها عمیقتر شده است. تورم زمانی بیشترین نابرابری را ایجاد میکند که در بخشهایی متمرکز شود که سهم بیشتری در سبد مصرفی اقشار کمدرآمد دارند.
ریشههای تداوم فشار معیشتی
افزایش قیمت خوراکیها را میتوان به مجموعهای از عوامل نسبت داد. رشد نقدینگی، فشارهای ناشی از کسری بودجه و تغییرات در سیاستهای مرتبط با تأمین و قیمتگذاری کالاهای اساسی، همگی در شکلگیری این روند نقش داشتهاند. این عوامل در کنار یکدیگر باعث شدهاند موج افزایش قیمت در کالاهای ضروری پایدار بماند و فشار معیشتی کاهش پیدا نکند.
در نتیجه، الگویی که در اقتصاد ایران شکل گرفته، بهصورت تدریجی تثبیت شده است. هرچه سطح درآمد پایینتر باشد، اثر تورم شدیدتر احساس میشود و توان مقابله با آن کاهش مییابد. این روند در صورت تداوم میتواند به فرسایش بیشتر قدرت خرید و افزایش فاصله رفاهی میان گروههای مختلف جامعه منجر شود.
دادههای تورمی اسفند تصویری روشن از یک واقعیت مهم ارائه میدهند. تورم در اقتصاد ایران فقط بالا نیست، بلکه بهصورت نابرابر میان گروههای مختلف توزیع میشود. دهکهای پایین به دلیل وابستگی بیشتر به کالاهای اساسی، بیشترین فشار را تحمل میکنند و این وضعیت میتواند در بلندمدت به تعمیق شکاف معیشتی و تضعیف رفاه عمومی بینجامد.
