در شرایطی که جنگ در خاورمیانه زنجیرههای تأمین جهانی را با اختلال مواجه کرده، چین با یک تصمیم هدفمند وارد میدان شده است: آزادسازی ذخایر کود برای جلوگیری از جهش قیمتها. این اقدام، در ظاهر یک مداخله کوتاهمدت برای تنظیم بازار به نظر میرسد، اما در واقع بخشی از یک استراتژی بزرگتر برای مدیریت امنیت غذایی و کنترل شوکهای جهانی است.
بازار جهانی کود در ماههای اخیر تحت فشار چندگانه قرار گرفته است. از یک سو، اختلال در مسیرهای حملونقل انرژی بهویژه گاز طبیعی که ماده اولیه تولید کودهای نیتروژنه است، هزینه تولید را بالا برده است. از سوی دیگر، نگرانی از کمبود عرضه باعث شده شرکتها و کشورها به سمت ذخیرهسازی حرکت کنند. همین رفتار احتیاطی، عملاً به تشدید کمبود و افزایش قیمتها دامن زده است.
در این میان، چین بهعنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان کود در جهان، نقش تعیینکنندهای در تعادل این بازار دارد. تصمیم پکن برای عرضه ذخایر تجاری در آستانه فصل کشت بهاره، دقیقاً در زمانی اتخاذ شده که تقاضا در اوج قرار دارد. این زمانبندی نشان میدهد که هدف صرفاً کاهش قیمت نیست، بلکه جلوگیری از ایجاد شوک در بخش کشاورزی داخلی است که مستقیماً با امنیت غذایی آن کشور گره خورده است.
کودهای شیمیایی بهویژه نیتروژن، فسفات و پتاس، نقش حیاتی در افزایش بهرهوری کشاورزی دارند. هرگونه افزایش شدید قیمت یا کمبود این نهادهها میتواند به کاهش تولید محصولات کشاورزی و در نهایت افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود. به همین دلیل، دولت چین سالهاست که بازار کود را نهفقط بهعنوان یک بازار صنعتی، بلکه بهعنوان یک حوزه استراتژیک مدیریت میکند.
اقدام اخیر چین را باید در چارچوب همین نگاه تحلیل کرد. این کشور در سالهای گذشته نیز بارها از ابزارهایی مانند محدودیت صادرات، کنترل قیمت داخلی و استفاده از ذخایر برای مدیریت بازار استفاده کرده است. در واقع، چین تلاش میکند از تبدیل شدن بحرانهای خارجی به شوکهای داخلی جلوگیری کند.
اما اثر این تصمیم فراتر از مرزهای چین خواهد بود. وقتی یکی از بزرگترین بازیگران بازار جهانی وارد فاز عرضه میشود، میتواند تا حدی فشار قیمتها را در سطح بینالمللی نیز کاهش دهد. با این حال، اگر اختلالات ژئوپلیتیک بهویژه در حوزه انرژی ادامه پیدا کند این اثر ممکن است موقتی باشد.
نکته مهم دیگر، پیوند عمیق بازار کود با بازار انرژی است. تولید بسیاری از انواع کود به گاز طبیعی وابسته است و هرگونه افزایش قیمت انرژی، مستقیماً به هزینه تولید منتقل میشود. به همین دلیل، بحرانهایی مانند تنش در خاورمیانه، تنها بازار نفت را تحت تأثیر قرار نمیدهند، بلکه زنجیرهای از بازارهای مرتبط از کود گرفته تا مواد غذایی را دچار نوسان میکنند.
در نهایت، اقدام چین نشاندهنده یک واقعیت مهم در اقتصاد جهانی امروز است: در شرایط بیثباتی، کشورها به سمت سیاستهای مداخلهگرایانهتر حرکت میکنند تا از بخشهای حیاتی خود محافظت کنند. بازار کود نیز بهدلیل نقش مستقیم در امنیت غذایی، به یکی از مهمترین میدانهای این مداخله تبدیل شده است.
اگر روند فعلی ادامه یابد، احتمالاً شاهد افزایش نقش دولتها در مدیریت بازارهای استراتژیک خواهیم بود. بازارهایی که دیگر صرفاً بر اساس منطق آزاد عرضه و تقاضا عمل نمیکنند، بلکه بهطور فزایندهای تحت تأثیر سیاست، امنیت و ملاحظات ژئوپلیتیک قرار دارند.
