با ادامه جنگ در خاورمیانه و افزایش تنش میان ایران و ائتلاف آمریکا و اسرائیل، برخی مقامهای غربی نسبت به احتمال نقشآفرینی غیرمستقیم روسیه در تواناییهای نظامی ایران هشدار دادهاند. این نگرانیها در شرایطی مطرح میشود که اختلال در صادرات نفت از تنگه هرمز و افزایش قیمت جهانی انرژی، به طور همزمان به سود اقتصاد روسیه نیز تمام شده است.
در تازهترین موضعگیریها، جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا گفته است که اگر برخی از تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی ایران با کمک مسکو تقویت شده باشد، جای تعجب نخواهد داشت. او در جریان بازدید از مقر فرماندهی نیروهای مسلح بریتانیا در نزدیکی لندن تأکید کرد که نشانههایی وجود دارد که برخی تاکتیکهای مورد استفاده ایران شباهتهایی با روشهایی دارد که روسیه در جنگ اوکراین به کار گرفته است.
هیلی با اشاره به همکاریهای نظامی پیشین میان تهران و مسکو گفت جمهوری اسلامی در سالهای اخیر نقش مهمی در تأمین پهپاد برای روسیه داشته و بر اساس برخی برآوردها، دهها هزار پهپاد طراحی ایران در جنگ اوکراین مورد استفاده قرار گرفتهاند. به گفته او، این همکاری نظامی میتواند زمینه تبادل تجربه و فناوری میان دو کشور را فراهم کرده باشد.
با این حال، وزیر دفاع بریتانیا جزئیات دقیقی درباره نوع تاکتیکهایی که ایران ممکن است از روسیه آموخته باشد ارائه نکرد. او تنها تأکید کرد که هر دو کشور در سیاستهای منطقهای خود رویکردی تهاجمی دارند و تهدیدی برای امنیت همسایگانشان محسوب میشوند.
در همین چارچوب، مقامهای بریتانیایی اعلام کردهاند که در حال بررسی یک پهپاد ایرانی هستند که پیشتر به یک پایگاه هوایی بریتانیا در جزیره قبرس برخورد کرده است. هدف از این بررسی، شناسایی منشأ قطعات و احتمال استفاده از فناوری یا تجهیزات خارجی، از جمله روسی، در ساخت آن عنوان شده است.
برخی گزارشهای رسانهای غربی نیز به احتمال کمک اطلاعاتی مسکو به تهران اشاره کردهاند. به عنوان مثال، گزارشهایی منتشر شده که روسیه ممکن است اطلاعاتی درباره موقعیت داراییهای نظامی آمریکا در منطقه، از جمله ناوهای جنگی و هواپیماها، در اختیار ایران قرار داده باشد. با این حال، این ادعاها هنوز به طور رسمی تأیید نشدهاند.
در مقابل، دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا گفته است که تاکنون مدرکی قطعی درباره دخالت مستقیم روسیه در جنگ جاری در اختیار ندارد. او در عین حال تأکید کرده که حتی اگر چنین حمایتی وجود داشته باشد، بعید است تأثیر تعیینکنندهای بر روند جنگ داشته باشد.
روسیه و ایران در سالهای اخیر روابط سیاسی و نظامی خود را گسترش دادهاند و سال گذشته توافقی برای همکاری در برابر آنچه دو کشور «تهدیدهای مشترک» مینامند امضا کردند. همین نزدیکی سیاسی باعث شده برخی تحلیلگران از شکلگیری نوعی محور همکاری میان مسکو و تهران سخن بگویند.
برخی گزارشها همچنین به توافقهای تسلیحاتی میان دو کشور اشاره کردهاند. بر اساس گزارشهایی که پیشتر در رسانههای غربی منتشر شده بود، ایران و روسیه در حال مذاکره برای خرید سامانههای تسلیحاتی از جمله موشکهای پیشرفته بودهاند. با این حال گفته میشود تحویل این تجهیزات، در صورت نهایی شدن توافق، در سالهای آینده انجام خواهد شد و هنوز وارد مرحله عملی نشده است.
در عین حال، کارشناسان معتقدند ادامه درگیری در خاورمیانه میتواند به طور غیرمستقیم به سود روسیه باشد. دلیل این موضوع آن است که تمرکز نظامی و سیاسی غرب ممکن است از جنگ اوکراین به سمت بحران خاورمیانه منحرف شود.
برخی تحلیلگران امنیتی در اروپا نیز هشدار دادهاند که افزایش مصرف سامانههای دفاعی غربی، مانند موشکهای رهگیر پاتریوت، ممکن است ذخایر این تجهیزات را کاهش دهد و در نتیجه گزینههای دفاعی در اختیار اوکراین را محدود کند.
در کنار روسیه، برخی تحلیلگران به نقش چین نیز اشاره کردهاند. به گفته آنها، همکاری تهران و پکن بیشتر در حوزه اقتصادی و فناوری متمرکز است. چین یکی از خریداران اصلی نفت ایران محسوب میشود و در مقابل، برخی فناوریها و تجهیزات صنعتی را در اختیار ایران قرار میدهد.
در گزارشهایی نیز گفته شده که تهران به دنبال خرید موشکهای کروز ضدکشتی از چین است؛ موضوعی که در صورت تحقق میتواند توانایی ایران در هدف قرار دادن کشتیها در منطقه را افزایش دهد. برخی کارشناسان نظامی معتقدند استفاده از چنین موشکهایی میتواند موازنه نظامی در خلیج فارس را تغییر دهد.
با وجود تلاش جمهوری اسلامی ایران برای گسترش همکاری با روسیه و چین، در داخل ایران نیز گاه انتقادهایی نسبت به میزان اعتماد به مسکو مطرح شده است. برخی مقامهای پیشین ایرانی گفتهاند که روسیه در مواقع حساس حمایت کامل از تهران ارائه نکرده و حتی در برخی موارد اطلاعاتی را در اختیار طرفهای دیگر قرار داده است.
در سالهای گذشته نیز تأخیر طولانی در تحویل برخی تجهیزات نظامی روسی به ایران، از جمله جنگندههای سوخو، موضوع انتقاد برخی سیاستمداران ایرانی بوده است.
در مجموع، اگرچه هنوز شواهد قطعی درباره کمک مستقیم روسیه به ایران در جنگ جاری منتشر نشده است، اما نزدیکی نظامی و سیاسی دو کشور باعث شده بسیاری از ناظران غربی احتمال نوعی همکاری یا تبادل تجربه میان آنها را جدی بگیرند؛ موضوعی که میتواند بر تحولات امنیتی منطقه نیز تأثیر بگذارد.
